STRONA GŁÓWNA







O muzyce... przy flecie prostym.



ZNAKI CHROMATYCZNE


      I tu nadszedł czas byś poznał pojęcie, z którym będziesz spotykał się na co dzień: TONACJA.
W muzyce tradycyjnej każdy utwór realizowany jest w jakiejś tonacji. Oznacza to, że występujące w nim dźwięki należą do określonej gamy. Tonacja przejmuje nazwę gamy.
W nutach tonację określają ZNAKI PRZYKLUCZOWE czyli:
KRZYŻYKI - - podwyższające dźwięk o pół tonu.
BEMOLE - - obniżające dźwięk o pół tonu.

Jeżeli przy kluczu nie ma jednych lub drugich to znaczy, że utwór przebiega w tonacji C-dur albo a-moll, zatem [z pewnymi wyjątkami] Twoje do tej pory nabyte umiejętności i wiedza pozwalają Ci go zagrać. Owe „pewne wyjątki” mają miejsce wtedy, gdy krzyżyki lub bemole, mimo że nie ma ich przy kluczu, pojawiają się w trakcie utworu, obok nut. W takim przypadku nazywamy je ZNAKAMI PPRZYNUTOWYMI lub PRZYGODNYMI.
Do znaków przynutowych należą także:
KASOWNIK -  – unieważnia „działanie” krzyżyków i bemoli;
PODWÓJNY KRZYŻYK -    – podwyższa dźwięk o dwa półtony;
PODWÓJNY BEMOL -  – obniża dźwięk o dwa półtony;
PODWÓJNY KASOWNIK -  – unieważnia „działanie” podwójnego krzyżyka oraz podwójnego bemola.

Znaki przykluczowe i znaki przynutowe nazywane są ZNAKAMI CHROMATYCZNYMI, chociaż te pierwsze spełniają rolę wybitnie DIATONICZNĄ [o tym za chwilę]. My, jak dotąd, zajmujemy się wyłącznie dźwiękami wchodzącymi w skład gamy C-dur bądź a-moll i z chromatyką nic wspólnego nie mamy. Wprawdzie, po to żeby zobrazować budowę gamy durowej i molowej, wspomnieliśmy coś o półtonach, jednak nie zgłębialiśmy tego tematu. Teraz czas na to najwyższy, a to dlatego, że bez bodaj szczątkowej wiedzy o chromatyce nie zrozumiesz pojęcia diatonika.

     Zaczniemy od podwyższania i obniżania dźwięków.
Dźwięki podwyższane przyjmują końcówkę - „is” - np. podwyższone „c” przyjmuje nazwę „cis”; „d” - „dis” itd. Dźwięki obniżone przyjmują końcówkę - „es”, np. „d” - „des”; „g” - „ges” itd. z wyjątkiem dźwięku „h”, który po obniżeniu nazywa się „b”. I tak:




     

Taki szereg dźwięków nazywamy skalą chromatyczną. Jak widać, jest to 12 dźwięków ułożonych w następstwach półtonowych, w obrębie jednej oktawy [najwyższe „c” jest pierwszym stopniem oktawy następnej]. Inaczej mówiąc, wszystkie sąsiednie dźwięki są oddalone od siebie o pół tonu. Jeśli ze skalą chromatyczną porównamy teraz skalę durową i molową, z łatwością zauważymy różnicę. Diatonika to zasada doboru dźwięków będących składowymi jakiejś skali siedmiostopniowej, np. „dur” lub „moll”, między którymi istnieją ściśle określone odległości i które uzależnione są od toniki. W zasadzie dotyczy to dźwięków wchodzących w skład określonej gamy.
      Dlaczego znaki przykluczowe spełniają rolę diatoniczną?
Zbudujmy sobie gamę np. G-dur:





Mam nadzieję, że wiesz o co chodzi. Dźwięk „g” jest toniką i od niego właśnie zaczynamy „odmierzać” , zgodnie z zasadami budowy gamy durowej, odległości między kolejnymi jej stopniami.

A zatem:


     

Gama G-dur jest, jak wszystkie gamy durowe, gamą diatoniczną, a dźwięk „fis” jest jej dźwiękiem składowym. Krzyżyk przy kluczu tę własnie informację nam niesie, czyli spełnia tu rolę diatoniczną. Jeżeli więc spotkasz się z utworem, w którym znakiem przykluczowym będzie krzyżyk na piątej linii, będzie to oznaczało, że utwór ten przebiega w tonacji G-dur lub paralelnej tonacji molowej (e-moll) i że każdy! występujący w tym utworze dźwięk „f ” należy wykonywać podwyższony o pół tonu, czyli jako „fis”, chyba że po drodze przydarzy się jakiś kasownik.
„Działanie” znaków przykluczowych obowiązuje w trakcie całego utworu lub do miejsca, w którym następuje zmiana tonacji. Znaki przynutowe obowiązują tylko w taktach, w których zostały użyte.

     Więcej o chromatyce w tej części samouczka nie będzie, ale na koniec mała zagwozdka. Spróbuj odpowiedzieć na pytanie: dlaczego używa się krzyżyków i bemoli, skoro teoretycznie każdy dźwięk można zapisać przy pomocy tylko krzyżyków lub tylko bemoli? Jak przyjrzysz się klawiaturze, bez trudu zauważysz, że „cis” i „des” to dwie różne nazwy tego samego dźwięku. Po co więc ta komplikacja? Myślę, że rozwiązanie zagadki ułatwi Ci zbudowanie gamy F-dur i [koniecznie] oznaczenie jej przy kluczu, za pomocą znaków chromatycznych.

      W miejscu, gdzie była mowa o skali molowej, wspomniałem o trzech rodzajach tej skali. Oto przykłady gamy a-moll zbudowanej na bazie trzech różnych skal molowych:









© Krzysztof Błoński
poprzednia ←                                                → następna



Pobierz kompletny Samouczek.